Переводчик Translate.kg

КАЗАТ

Энциклопедия - Аалам-Манастын музыкасы (ky-ky)
КАЗАТ (арабча газават, — ыйык согуш) — ислам дини үчүн мусулмандардын жүргүзгөн ыйык согушу. «Манаста» салттуу түрдө поэтикалык термин катары кеңири колдонулат. Эпостогу:
«Калдайдын уулу капырга
Кан Коңурбай баатырга,
Казат кылсак кантет» (Сагымбай Орозбаков, 4. 58),
Аттанып чыкты кан Манас
Кырк чоросу кашында,
Бээжинге казат кылам деп,
Элүү эки жашында (Саякбай Каралаев, 2. 83),
Калың казат көп кыргын,
Дагы тарткан сүрөткө (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 221),

— деген саптардан К. өзүнүн түпкү маанисинде колдонулгандыгын баамдоого болот. Ошондой эле К. эпосто диний мааниде эмес жөнөкөй эле кадыресе «согуш», «уруш», «кан майдан», «чабуул» деген мааниде колдонулгандыгын төмөнкү саптар айкын далилдейт: «Казат десе камданып, Каршы жоого чыкчусу» (Сагымбай Орозбаков, 2.150), «Казатка барды деп жүрсөң, Калгандын камын жеп жүрсөк, Казат деп мурун барыптыр» (Сагымбай Орозбаков, 2. 155), «Казаттын жолун билбеген Капилет өскөн калктыр» (Сагымбай Орозбаков, 2. 203). «Манаста» кеңири колдонулган бул термин эч кандай түпкү маанисине семантикалык жактан туура келбейт. Эпосто эпикалык термин катары гана колдонулган. Ошондуктан, диний катмарларды көбүрөөк киргизген деп эсептелип жүргөн Сагымбай Орозбак уулунун вариантында да салттык түрдө айтылып келаткан «Чоң казат» деген эпикалык термин ага синонимдик маанидеги «Чоң чабуул» деген термин менен аталат. Ал эми:
Казат үчүн камданып,
Кан Коңурдун каарына
Калкы чоочуп таңданып (Сагымбай Орозбаков, 4. 230),
Чоң казат деп атанып,
Ушу болгон чоң кыргын
Каканчалуу Бээжиндин
Даңзасына катталып (Саякбай Каралаев, 2. 214),

— деген саптардан К. түпкү диний маанисинен башкача колдонулганы байкалат. Себеби, «каапыр» деп эсептелген эл «мусулман» элине дин үчүн ыйык согуш (казат) жасабагандыгы түшүнүктүү. Бир диндеги элдер да бири-бири менен дин үчүн согушкан эмес. Демек, К. термини эпоско кийин гана айтуучулар тарабынан колдонулган. Эпосто жылкы жөнүндө:
Эркегинин баарысын, Нээти казат караткан, Ургаачысын ар качан Ак түлөөгө тараткан (Сагымбай Орозбаков, 2. 19),— деген саптар көп учурайт. Мындан жоокерчилик заманда жылкыны жогору баалоочулук, атты ар дайым согушка минүүгө даяр кармап турганы байкалат. Ал эми «Манас» деп тикти казатын» (Сагымбай Орозбаков, 1. 191),— дегендей саптар да бар. Мындагы «казатты» «кастар» деген мааниде гана кабылдоо керек.
Ы. Кадыров

казат

Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү (1969-ж.),(ky-ky)
зат. 1. дин. Мусулмандардын башка диндеги элдерге каршы жүргүзүүчү ыйык согушу.
2. Куралданып уюшулган түрдө уруулардын, мамлекеттердин ортосунда болуучу согуш, уруш. Эр бүлөнүн көбү казатта (Сыдыкбеков). Уландар казатка аттанышты (Сыдыкбеков).

казат

Киргизско-Русский словарь Юдахина (ky-ru)
казат I
ар.
1. (иногда нээти казат) война за правое дело;
казатка аттанып отправившись на войну;
алтын башын аябай, кандуу казатка барган не жалея жизни своей, он отправился на кровопролитную войну;
казат кишиси ратный человек, готовый идти в поход; военный человек;
казат кишиси көп буйдалбайт ратные люди не мешкают;
2. (в эпосе) военный поход, война (к противнику этот термин не относится);
казатка минер ат конь, годный для военного похода;
казат башта- прям. , перен. ополчиться;
агаңа казат баштапсыз фольк. вы ополчились на старшего брата;
казат баштап, урушсак, калк кырылып, эр өлөөр фольк. если мы ополчимся друг на друга и будем воевать, то народ подвергнется уничтожению, и богатыри погибнут;
Чоң казат Великий поход (один из эпизодов эпоса "Манас");
3. ист. рел. газават, священная война (против немусульман);
казат кыл- идти войной против "неверных";
казатка мингиз- отправить на газават.
казат II
ар.
то же, что казап;
дагы кандай казатыңды баштамак болдуң, ыя? какой ещё скандал ты затеваешь, а?
казат тик- грозить расправой;
"Манас" деп, тикти казатын фольк. я, мол, с Манасом расправлюсь;
көрсөткөн экен казатты, тартыпсың ага азапты фольк. учинил он (над тобой) насилие, претерпел ты муки.
казат III
то же, что каза I;
казатым жетип өлбөсөм, Кудаке болбой куруюн, куу кыпчакты жеңбесем фольк. если смертный час мой не пробьёт и я не умру, то не будь я Кудаке, пропади я, если не одолею хитрого кыпчака;
сен үчүн башымды казатка байладым за тебя я готов голову свою сложить.

казат

Кыргызча-Түркчө сөздүк (Абдыгулова) (ky-tr)
gazavat.

казат

Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү (Карасаев) (ky-ky)
казат (согуш), казаты,
казатта, казатты

казат

Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү (Карасаев) (ky-ky)
казат (өлүм), казаты, казатта, казатты
казат казать казаться казатчы казат казатташ казат казат казат казатташ казаттуу казатчы